Zadzwoń 797 462 002

Poranne problemy ze wstawaniem - przyczyny i rozwiązania

Poranne problemy ze wstawaniem – przyczyny i rozwiązania

Budzik dzwoni po raz trzeci, a Ty czujesz się, jakby ktoś obudził Cię w środku nocy. Wieczorem jest odwrotnie: wraca energia, a sen nie przychodzi przed 2:00.

Zwykle nie chodzi o lenistwo ani brak silnej woli, tylko o przesunięty zegar biologiczny, czyli tzw. odwrócony (opóźniony) rytm snu i czuwania. O 7:00 Twój organizm wciąż „myśli”, że trwa noc. Na szczęście jest szansa, by tech mechanizm odwrócić. Poniżej wyjaśniamy, jak działa i co mówią na ten temat badania.

Problemy ze wstawaniem rano – najważniejsze w skrócie

  • Rano sen bywa najgłębszy, bo budzik trafia w Twoją „biologiczną noc”.
  • To typowy obraz opóźnionego rytmu snu i czuwania, częsty zwłaszcza u nastolatków i młodych dorosłych.
  • Zegar biologiczny przestawia się głównie pod wpływem światła.
  • Wyjście na dwór w ciągu 30 minut od wstania pomaga przesunąć wieczorną senność na wcześniej, nawet jeśli wstajesz w południe.
  • Jeśli towarzyszą temu brak sił, obniżony nastrój lub lęk, przyczyna może leżeć głębiej.

Jak wyglądają problemy ze wstawaniem rano?

Sen najgłębszy wtedy, gdy dzwoni budzik

Nie słyszysz budzika albo wyłączasz go odruchowo i nawet tego nie pamiętasz. Bliscy mówią, że trudno Cię „dobudzić”.

Nie mogę podnieść się z łóżka

Ciało jest ciężkie, myśli spowolnione, a „jeszcze pięć minut” zamienia się w godzinę. Typowe są:

  • przesypianie kilku budzików z rzędu,
  • otępienie przez pierwszą godzinę po przebudzeniu,
  • brak apetytu na śniadanie.

Wieczorem przypływ energii

Gdy inni szykują się do snu, Ty dopiero się rozkręcasz. Kładziesz się o 23:00, ale zasypiasz o 2:00 lub 3:00.

To nie kwestia złego nawyku. Organizm nie wydziela jeszcze wystarczająco dużo melatoniny, czyli hormonu, który sygnalizuje mózgowi, że nadeszła noc.

W weekend śpisz do południa

W dni wolne śpisz 10-11 godzin i budzisz się wypoczęty. To ważna wskazówka: sam sen jest w porządku, tylko przesunięty w czasie.

Odsypianie w weekend pogłębia problem. Naukowcy nazywają to społecznym jet lagiem (ang. social jetlag), bo poniedziałkowy poranek przypomina powrót z dalekiej podróży.

Odwrócony rytm snu i czuwania – co to znaczy?

Odwrócony (czy też opóźniony) rytm snu i czuwania oznacza, że Twój wewnętrzny zegar spóźnia się względem zegara na ścianie. Senność, czujność i apetyt przesuwają się o kilka godzin później.

Jak działa zegar biologiczny?

W mózgu znajduje się struktura, która pełni funkcję zegara. Podpowiada ciału, kiedy podnieść temperaturę, kiedy wydzielać melatoninę i kiedy budzić się do działania.

U większości ludzi „doba” tego zegara trwa nieco dłużej niż 24 godziny. Bez codziennej korekty przesuwałby się więc coraz później. Najsilniejszym sygnałem korygującym jest światło.

Jeśli Twój zegar spóźnia się o 3-4 godziny, to o 7:00 Twoje ciało „żyje” w okolicach 3:00-4:00 nad ranem, jakby było w innej strefie czasowej.

Zespół opóźnionej fazy snu – kiedy to już zaburzenie?

Gdy przesunięcie jest duże i utrwalone, specjaliści mówią o zespole opóźnionej fazy snu i czuwania (ang. delayed sleep-wake phase disorder, DSWPD). Jego cechy to:

  • zasypianie i budzenie się o 2-6 godzin później, niż wymaga plan dnia,
  • problem trwający co najmniej 3 miesiące,
  • dobry, długi sen, gdy można spać „po swojemu”,
  • realne kłopoty w nauce, pracy lub życiu rodzinnym.

Zaburzenie dotyczy ok. 0,1-0,2% dorosłych, ale aż 7-16% nastolatków.

Sowa czy zaburzenie?

Nie każda „sowa” ma zaburzenie. Późny tryb dnia bywa po prostu cechą, podobnie jak wzrost. Granica przebiega tam, gdzie zaczyna się cierpienie: przewlekłe niewyspanie, spóźnienia, kłopoty w szkole lub pracy.

Ok. 4 na 10 osób z rozpoznaniem opóźnionej fazy snu nie miało faktycznie przesuniętego wydzielania melatoniny. To samo „nie mogę wstać rano” może więc mieć różne przyczyny.


Ten artykuł może Cię zainteresować:
ADHD u dorosłych – objawy, diagnoza, leczenie


Dlaczego rano śpisz najgłębiej?

Bo budzik trafia w środek Twojej biologicznej nocy. Składają się na to dwa zjawiska.

Budzik przerywa sen głęboki

W nocy przechodzimy przez cykle trwające ok. 90 minut: sen płytki, głęboki i fazę REM (w niej najczęściej śnimy). Sen głęboki, najtrudniejszy do przerwania, przypada głównie na pierwszą część nocy.

  • Kto zasypia o 23:00, o 7:00 ma sen głęboki dawno za sobą.
  • Kto zasypia o 3:00, o 7:00 śpi dopiero 4 godziny i wciąż jest w najgłębszej części nocy.

Organizm jest w swoim „najgłębszym punkcie nocy”

Zegar biologiczny steruje m.in. temperaturą ciała. Najniższa przypada zwykle kilka godzin przed naturalnym przebudzeniem i wtedy organizm najbardziej „chce” spać.

U kogoś, kto bez budzika wstaje koło południa, ten punkt wypada wczesnym przedpołudniem. Budzik o 7:00 dzwoni więc w samym środku biologicznej nocy.

Co przesuwa zegar biologiczny?

Światło – najsilniejszy sygnał dla mózgu

W siatkówce oka są komórki, które nie służą do widzenia, tylko do „mierzenia” jasności. Przekazują informację prosto do zegara w mózgu. Liczy się pora:

  • światło w Twoim biologicznym poranku przesuwa zegar na wcześniej,
  • światło wieczorem i w pierwszej połowie biologicznej nocy przesuwa go na później.

Ekrany i jasne światło wieczorem

Wieczorne światło z lamp, telewizora czy telefonu sygnalizuje mózgowi, że dzień wciąż trwa. W jednym z badań wieczorne czytanie na tablecie opóźniało wydzielanie melatoniny i zasypianie.

Kofeina późnym popołudniem

Dawka jak podwójne espresso, wypita 3 godziny przed snem, opóźniła rytm melatoniny o ok. 40 minut. Poranna kawa nie jest tu problemem.

Zaraz po wstaniu wyjdź na dwór na 20-30 minut – jak to działa?


Najprostszy sposób na przesunięcie rytmu to wyjście na zewnątrz w ciągu ok. 30 minut od wstania i spędzenie tam ok. 20 – 30 minut, a w pochmurny dzień dłużej. Wystarczy spacer, kawa w ogródku kawiarni albo droga do sklepu. Ważne, by robić to codziennie, także w weekendy, i nie wracać potem do łóżka.

Dlaczego to działa nawet wtedy, gdy wstajesz w południe?

Liczy się nie godzina na zegarze, tylko Twój biologiczny poranek. Wstajesz o 12:00, o 12:30 jesteś na dworze, a dla organizmu to wciąż środek nocy. Światło trafia więc w moment snu głębokiego i daje organizmowi pozytywnie regulujący sygnał, że ta pora dnia to stan czuwania.

Jest szansa, że wieczorem senność przyjdzie wcześniej, a następnego dnia łatwiej będzie wstać.

Dlaczego na dworze, a nie przy oknie?

Bo na zewnątrz jest znacznie jaśniej, nawet przy zachmurzeniu. W jednym z badań uczestnicy mieli w ciągu pierwszych 2 godzin po przebudzeniu średnio ok. 930 luksów (luks to jednostka natężenia oświetlenia) przy zwykłym trybie życia i ok. 3 tys. na biwaku (Wright i in., 2013).

Szyba przepuszcza tylko część światła, dlatego spacer działa mocniej niż kawa przy oknie.

Co pokazują badania „kempingowe”?

  • Po tygodniu biwakowania latem zegar uczestników przesunął się o ok. 2 godziny na wcześniej. Najbardziej zmieniły się „sowy”, które zaczęły funkcjonować podobnie jak „skowronki”.
  • Już jeden weekend na świeżym powietrzu przesunął wydzielanie melatoniny o 1,4 godziny, a tydzień zimą o 2,6 godziny.

Były to niewielkie badania, ale ich wyniki zgadzają się z tym, co od dawna wiadomo z badań laboratoryjnych nad światłem.

Czy sama kawa wystarczy?

Nie. Kofeina wypita po przebudzeniu działa z opóźnieniem i nie skraca najsilniejszej fazy porannego otępienia. Nie przestawia też zegara tak jak światło. Kawa – tak, ale na zewnątrz.

Jak stopniowo przestawić rytm dobowy?

Rytm przestawia się małymi krokami, zaczynając od godziny, o której dziś naprawdę wstajesz.

Plan krok po kroku

  1. Ustal stałą godzinę wstawania na 7 dni w tygodniu, na początek realną, np. 11:30.
  2. Codziennie wychodź na dwór w ciągu 30 minut od wstania.
  3. Co kilka dni przesuwaj budzik o 15-30 minut wcześniej.
  4. Wieczorem przygaszaj światła i ogranicz ekrany.
  5. Kofeinę pij tylko do wczesnego popołudnia i unikaj długich drzemek.
  6. Kładź się, gdy poczujesz senność, a nie „na siłę”.

Dlaczego nie od razu na 7:00?

Przeskok z 12:00 na 7:00 oznacza wstawanie w środku biologicznej nocy. Światło, które trafia do oczu przed najniższym punktem temperatury ciała, może przesunąć zegar w złą stronę, czyli na później (Khalsa i in., 2003). Dlatego wstawanie o 12:00 to nie błąd, tylko świadomy punkt startu.

A co z melatoniną?

Melatonina przyjmowana o odpowiedniej porze może pomóc przesunąć rytm. Działa wtedy raczej jak sygnał „zapada zmierzch” niż jak tabletka nasenna. Kluczowa jest pora, a nie dawka, dlatego obie warto ustalić z lekarzem.

Ile trwa przestawienie rytmu?

Przy bardzo dużej ilości naturalnego światła zegar reaguje już po kilku dniach. W codziennym życiu trwa to zwykle kilka tygodni. Gdy rytm się cofnie, np. po urlopie, po prostu wróć do planu.


Zapraszamy do kontaktu z naszą poradnią IN-MED w Warszawie:


Kiedy problemy ze wstawaniem to coś więcej niż przesunięty zegar?

Trudność z porannym wstawaniem to objaw, a nie diagnoza. Może mieć kilka przyczyn naraz.

Depresja – gdy brakuje nie snu, ale sił

U osób z opóźnioną fazą snu i faktycznie przesuniętym rytmem objawy depresji występowały kilkukrotnie częściej. Depresja bywa różna: jedni budzą się o świcie i najgorzej czują się rano, inni śpią bardzo długo i mają tzw. ołowiane ciało, czyli ciężkie ręce i nogi.

Kluczowa różnica? Przy przesuniętym zegarze energia wraca po południu i wieczorem. Przy depresji brak sił, smutek i utrata przyjemności utrzymują się przez większość dnia.

ADHD i późne zasypianie

W jednym z badań aż 78% dorosłych z ADHD miało przewlekłe trudności z zasypianiem, a melatonina wydzielała się u nich później niż u osób bez ADHD. Poranne kłopoty osób z ADHD to więc często biologia, a nie brak dyscypliny.

Lęk i łóżko jako „schronienie” przed dniem

Czasem trudno wstać, bo dzień wydaje się zbyt trudny, a kołdra daje poczucie bezpieczeństwa. Jeśli najtrudniej wstać Ci przed stresującymi wydarzeniami, warto przyjrzeć się roli lęku.

Nastolatki – biologiczne przesunięcie w okresie dojrzewania

W okresie dojrzewania zegar biologiczny naturalnie przesuwa się na później, a wieczorna potrzeba snu narasta wolniej (Crowley i in., 2018). Nastolatek, który nie może wstać do szkoły, często nie jest leniwy. Jego organizm o 7:00 naprawdę jest jeszcze w nocy.

Przyczyny somatyczne

Przewlekłe zmęczenie może mieć też podłoże pochodzące z ciała, np. bezdech senny (przerwy w oddychaniu podczas snu), anemię z niedoboru żelaza, choroby tarczycy czy cukrzycę.

Sygnały, których nie warto lekceważyć

Konsultacja ze specjalistą ma sens, gdy:

  • mimo 7-9 godzin snu od tygodni budzisz się zmęczony,
    głośno chrapiesz lub ktoś zauważył u Ciebie przerwy w oddychaniu,
  • zasypiasz w ciągu dnia w nieodpowiednich sytuacjach,
  • od co najmniej 2 tygodni przez większość dni czujesz smutek lub nic Cię nie cieszy,
  • problem trwa ponad 3 miesiące i utrudnia naukę, pracę lub relacje.

Źródła:

Jak dostać się do naszego Ośrodka? 

Jeśli interesuje Cię nasza oferta lecznicza i diagnostyczna, zapraszamy do naszego Ośrodka IN-MED, jesteśmy na Bemowie, ulica Pełczyńskiego 5 lok 78 w Warszawie.